هیئت وزیران در مرداد ۱۴۰۵ اصلاحیه آییننامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو را تصویب کرد. این مصوبه، مقررات جدیدی برای واردات و تولید خودرو، نحوه استفاده از گواهی اسقاط و همچنین تردد و دریافت خدمات توسط خودروهای فرسوده تعیین کرده است.
تعریف جدید خودروهای برقی، هیبریدی و بردافزا
یکی از تغییرات مهم آییننامه، تعیین تعاریف رسمی برای خودروهای EREV، هیبریدی و پلاگین است. بر اساس بند ۱۳ اضافهشده به ماده یک، خودروهای بردافزا یا EREV خودروهایی هستند که نیروی محرکه اصلی آنها توسط موتور برقی تأمین میشود و موتور احتراقی تنها وظیفه تولید انرژی و شارژ باتری را بر عهده دارد. بر این اساس، EREV از نظر این آییننامه در گروه خودروهای تمامبرقی قرار میگیرد.
خودروهای HEV نیز بهعنوان خودروهایی با موتور درونسوز و موتور برقی تعریف شدهاند که هر دو در تأمین نیروی محرکه نقش دارند. خودروهای PHEV نیز ساختاری مشابه HEV دارند، با این تفاوت که امکان شارژ باتری از طریق اتصال به منبع خارجی برق را نیز فراهم میکنند.
پنج گروه برای گواهی اسقاط تعیین شد
در اصلاحیه جدید، خودروها برای پرداخت عوارض و استفاده از گواهیهای اسقاط در پنج گروه اصلی قرار گرفتهاند:
- موتورسیکلت
- سواری
- دیزل سبک
- دیزل سنگین
- کامیون کشنده
گروه سواری شامل خودروهای سواری، وانت، تاکسی، ون M1 و کامیونتهای تا ۴ تن میشود. کامیونتهای ۴ تا ۶ تن، مینیبوس و ون M2 نیز در گروه دیزل سبک قرار میگیرند. این دستهبندی موجب میشود تولیدکنندگان و واردکنندگان نتوانند برای انجام تعهدات اسقاط خود بهسادگی از گواهی خودروهای ارزانتر یا متعلق به گروههای نامرتبط استفاده کنند. در صورت کمبود گواهی در یکی از گروهها نیز وزارت صمت میتواند با تأیید سازمان حفاظت محیط زیست، امکان ادغام یا استفاده از گروههای معادل را فراهم کند.
محدودیتهای تازه برای خودروهای فرسوده
اصلاحیه جدید برای خودروهایی که به سن فرسودگی رسیدهاند، محدودیتهای متعددی در نظر گرفته است.
بر اساس تبصرههای الحاقی به ماده ۲، خودروهای تجاری فرسوده از حمل بار و مسافر در کلانشهرها منع میشوند و امکان ورود به مناطق کمانتشار آلایندگی یا LEZ را نخواهند داشت. سکوهای اینترنتی حمل بار و مسافر نیز موظف شدهاند از بهکارگیری خودروهای فرسوده جلوگیری کنند. در بخش سوخت نیز سهمیه با نرخ اول و دوم به خودروهای فرسوده اختصاص پیدا نمیکند و مالکان این خودروها تنها در صورت ثبتنام در سامانه مربوطه امکان دریافت کارت سوخت خواهند داشت.
همچنین تردد، نقلوانتقال و تعویض پلاک خودروهای فرسوده در کلانشهرها ممنوع خواهد بود و پلیس راهور فراجا موظف است از طریق دوربینهای نظارتی، کد جریمه مربوط به این خودروها را اختصاص دهد.
ناوگان باری سنگین فرسوده با محدودیت سوخت مواجه میشود
بر اساس مقررات جدید، سازمان راهداری و حملونقل جادهای و شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی ایران موظف شدهاند از ارائه خدماتی مانند صدور بارنامه، باربرگ و تخصیص سوخت پایه به خودروهای باری و کشنده با ظرفیت ۲۰ تن و بیشتر که به سن فرسودگی رسیدهاند، خودداری کنند.
این محدودیت ابتدا برای ناوگان با عمر بیش از ۵۵ سال و پس از ابلاغ شیوهنامه اجرایی اعمال خواهد شد و سپس خودروهای ۵۴ و ۵۵ ساله، ۵۲ و ۵۳ ساله و ۵۰ و ۵۱ ساله نیز طبق برنامه زمانبندی مشمول مقررات خواهند شد.
مشوق اقتصادی برای اسقاط کامیون و کشنده
در کنار محدودیتهای جدید، آییننامه مشوقهایی را نیز برای مالکان خودروهای سنگین فرسوده پیشبینی کرده است. سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی موظف شده به مالکان کامیون و کشندهای که خودروی خود را اسقاط میکنند، علاوه بر گواهی اسقاط فیزیکی، گواهی صرفهجویی سوخت پذیرفتهشده در بورس انرژی اعطا کند.
افراد دارای تابعیت ایرانی که کارت سوخت فعال دارند نیز پس از دریافت تأییدیه اسقاط و ابطال کارت سوخت میتوانند از این گواهی استفاده کنند. این مشوق میتواند بخشی از هزینه خروج خودروهای سنگین فرسوده از چرخه فعالیت را جبران کرده و انگیزه مالکان برای نوسازی ناوگان را افزایش دهد.
تولید هر چهار خودرو؛ یک گواهی اسقاط
طبق ماده ۷ اصلاحشده، تولیدکنندگان داخلی باید به ازای تولید هر چهار دستگاه خودرو یا موتورسیکلت، یک گواهی اسقاط دریافت کنند. در نتیجه، شمارهگذاری محصولات تولیدی نیز به ارائه گواهی اسقاط معادل ۲۵ درصد تولید ماهانه منوط خواهد بود. برای خودروهای سواری وارداتی صفرکیلومتر، تعداد گواهیهای موردنیاز بر اساس عواملی مانند ارزش خودرو، مصرف سوخت و رتبه انرژی تعیین میشود.
برای مثال، واردات یک خودروی سواری با ارزش کمتر از ۱۵ هزار یورو و رتبه انرژی A یا B به یک گواهی اسقاط نیاز دارد. این میزان برای خودروهای با ارزش ۵۰ تا ۸۰ هزار یورو و رتبه انرژی F یا G به ۱۴ گواهی میرسد. در خودروهای تجاری سنگین نیز استاندارد آلایندگی در تعیین تعداد گواهیها مؤثر است. یک خودروی سنگین وارداتی با استاندارد یورو ۵ به چهار گواهی اسقاط نیاز دارد، در حالی که این میزان برای نمونه یورو ۶ به دو گواهی کاهش مییابد. این تفاوت میتواند واردکنندگان را به سمت عرضه خودروهایی با فناوری جدیدتر و آلایندگی کمتر سوق دهد.
خودروهای هیبریدی گواهی اسقاط کمتری نیاز دارند
برای خودروهای هیبریدی نیز سازوکار متفاوتی در نظر گرفته شده است. تولیدکنندگان داخلی باید به ازای هر چهار دستگاه خودروی هیبریدی تولیدشده، یک گواهی اسقاط در سامانه درج کنند. واردکنندگان نیز به ازای هر دو دستگاه خودروی هیبریدی، یک گواهی اسقاط از همان گروه کاربری ارائه خواهند کرد. به این ترتیب، خودروهای هیبریدی در مقایسه با بسیاری از خودروهای بنزینی و برخی خودروهای تجاری، از نظر هزینه اسقاط شرایط متفاوتی خواهند داشت.
ارزش گواهی اسقاط برای انواع خودرو مشخص شد
ماده ۱۵ آییننامه ارزش گواهی اسقاط مربوط به انواع وسایل نقلیه را نیز تعیین کرده است. در بالاترین سطح، اسقاط یک کامیون کشنده بالاتر از ۱۶۰ تن معادل ۳۰ گواهی اسقاط محسوب میشود. کشندههای ۷۵ تا ۱۶۰ تن نیز معادل ۲۸ گواهی و کشندههای ۴۱ تا ۷۵ تن معادل ۲۵ گواهی ارزشگذاری شدهاند. اسقاط اتوبوسهای درونشهری و برونشهری نیز هرکدام معادل ۲۰ گواهی خواهد بود.
در طرح جایگزینی موتورسیکلت نیز انتخاب نسخه برقی باعث میشود ارزش گواهی اسقاط دو برابر محاسبه شود.
در صورت کمبود گواهی، پرداخت جریمه جایگزین میشود
برای شرایطی که گواهی اسقاط موردنیاز در سامانه موجود نباشد نیز سازوکار مشخصی در نظر گرفته شده است. بر اساس تبصره ۷ ماده ۱۱، در صورت نبود گواهی اسقاط در سامانه و با تشخیص وزارت صمت، تولیدکنندگان خودرو میتوانند مبلغی معادل ۱.۵ درصد مأخذ قانون مالیات بر ارزش افزوده را مستقیماً به صندوق مربوطه پرداخت کنند.
سازمان امور مالیاتی نیز موظف شده صحت این پرداختها را بهصورت برخط در سامانه بررسی کند تا وزارت صمت بتواند تأییدیه شمارهگذاری را برای پلیس راهور ارسال کند. این سازوکار از توقف کامل روند تولید در صورت نبود گواهی جلوگیری میکند، اما در مقابل هزینه جدیدی را به خودروسازان تحمیل خواهد کرد که احتمال انتقال بخشی از آن به قیمت تمامشده خودرو وجود دارد. در این مصوبه همچنین بر شفافیت عملکرد مالی صندوق تأکید شده است. صندوق باید اطلاعات مربوط به درآمدها، دریافتی از تولیدکنندگان و واردکنندگان، تعداد محصولات، زمان واریز وجوه، انتقال منابع به خزانهداری کل کشور و نحوه هزینهکرد منابع را بهصورت برخط ثبت و ارائه کند.
مقررات جدید چه اثری بر بازار خودرو دارد؟
اصلاحیه آییننامه ماده ۱۰ میتواند همزمان بر چند بخش از بازار خودرو اثر بگذارد؛ از هزینه واردات و تولید گرفته تا روند نوسازی ناوگان فرسوده. افزایش الزامات اسقاط برای برخی خودروهای وارداتی و تولیدی میتواند هزینه تمامشده آنها را افزایش دهد. در مقابل، کاهش تعداد گواهی موردنیاز برای خودروهای کمآلاینده و هیبریدی، مزیت نسبی بیشتری برای این محصولات ایجاد میکند.
از سوی دیگر، محدودیت در دریافت سهمیه سوخت، ممنوعیت برخی خدمات حملونقل، محدودیت تردد و ممنوعیت نقلوانتقال در کلانشهرها، فشار بیشتری بر مالکان خودروهای فرسوده وارد خواهد کرد تا نسبت به خروج خودرو از چرخه فعالیت یا جایگزینی آن اقدام کنند. در مجموع، مقررات جدید تلاش میکند با ترکیب الزامهای اسقاط، مشوقهای اقتصادی و محدودیت ارائه خدمات به ناوگان فرسوده، روند نوسازی خودروها را سرعت دهد؛ هرچند افزایش هزینههای اسقاط و تولید میتواند در کوتاهمدت بر قیمت خودرو و هزینه واردات نیز اثرگذار باشد.
